Guxim Zogaj | Studiues i politikave evropiane
Asociacioni i Komunave me Shumicë Serbe është një nga çështjet më të ndërlikuara dhe më të debatueshme në procesin e dialogut ndërmjet Kosovës dhe Serbisë, sepse prek njëkohësisht detyrimet ndërkombëtare të Kosovës dhe kufizimet e saj të brendshme kushtetuese. Që nga nënshkrimi i Marrëveshjes së Brukselit në vitin 2013, kjo temë ka mbetur në qendër të vëmendjes politike dhe juridike, duke u shndërruar në një provë të rëndësishme për funksionalitetin e shtetit dhe për marrëdhëniet e tij me bashkësinë ndërkombëtare. Në thelb, Asociacioni është konceptuar si një mekanizëm bashkëpunimi ndërmjet komunave me shumicë serbe, me synimin për të koordinuar çështje lokale si arsimi, shëndetësia, zhvillimi ekonomik dhe shërbimet komunale.
Detyrimi i Kosovës për të zbatuar këtë marrëveshje nuk buron nga një ligj i vetëm, por nga disa burime juridike të ndërthurura. Së pari, Kosova e ka nënshkruar vetë Marrëveshjen e Brukselit, dhe në të drejtën ndërkombëtare nënshkrimi i një marrëveshjeje krijon obligim juridik. Kjo mbështetet në parimin themelor pacta sunt servanda, i cili nënkupton se marrëveshjet duhen respektuar dhe se çdo shtet është i detyruar t’i zbatojë ato në mirëbesim. Ky parim është i detyrueshëm për të gjitha shtetet dhe është pjesë e së drejtës zakonore ndërkombëtare. Për më tepër, Konventa e Vjenës për të Drejtën e Traktateve, në nenin 26, e përforcon këtë parim duke theksuar se çdo marrëveshje në fuqi është detyruese për palët dhe duhet të zbatohet me mirëbesim.
Një rol të rëndësishëm në këtë proces ka luajtur Bashkimi Evropian, i cili ka qenë ndërmjetësuesi kryesor i dialogut. Duke pranuar ndërmjetësimin e BE‑së, Kosova ka pranuar edhe kornizën juridike dhe politike të këtij procesi, përfshirë faktin që marrëveshjet e arritura konsiderohen të detyrueshme. BE e ka deklaruar qartë se marrëveshjet e dialogut janë ligjërisht obligative për palët, dhe kjo e vendos Kosovën në pozitën e një shteti që duhet të respektojë angazhimet e veta ndërkombëtare për të ruajtur kredibilitetin dhe për të avancuar në procesin e integrimit evropian.
Edhe Kushtetuta e Kosovës e përforcon këtë logjikë. Neni 19 i saj përcakton se marrëveshjet ndërkombëtare të ratifikuara janë pjesë e sistemit juridik të Kosovës dhe kanë përparësi ndaj ligjeve të brendshme. Edhe pse Marrëveshja e Brukselit nuk është ratifikuar nga Kuvendi, ajo është pranuar nga Qeveria dhe është regjistruar nga BE si marrëveshje ndërkombëtare e detyrueshme, duke krijuar kështu obligime politike dhe juridike për Kosovën. Kjo e bën të qartë se detyrimet ndërkombëtare nuk janë imponim i jashtëm, por rezultat i vendimeve të institucioneve të Kosovës.
Megjithatë, zbatimi i Asociacionit nuk mund të kuptohet pa analizuar vendimin e Gjykatës Kushtetuese të Kosovës të vitit 2015, i cili ka përcaktuar kufijtë e qartë brenda të cilëve mund të funksionojë kjo strukturë. Gjykata ka konstatuar se “parimet e përgjithshme nuk janë plotësisht në përputhje me frymën e Kushtetutës, me nenin 3, Kapitullin II dhe Kapitullin III të Kushtetutës së Republikës së Kosovës”, duke treguar se disa elemente të marrëveshjes bien ndesh me rendin kushtetues. Ajo ka theksuar se “Asociacioni/Komuniteti nuk mund të ushtrojë kompetenca ekzekutive që u takojnë organeve të pushtetit qendror” dhe se “Asociacioni/Komuniteti nuk mund të ketë kompetenca të cilat krijojnë një nivel të tretë të qeverisjes”. Po ashtu, Gjykata ka sqaruar se “Asociacioni/Komuniteti nuk mund të ketë simbole që e paraqesin atë si autoritet publik”, duke e kufizuar qartë rolin e tij në kuadër të vetëqeverisjes lokale. Në përfundim, Gjykata ka theksuar se “Asociacioni/Komuniteti mund të themelohet vetëm si mekanizëm i bashkëpunimit ndërkomunal, në përputhje me ligjet e Kosovës”.
Këto elemente tregojnë se Kosova gjendet në një situatë ku duhet të balancojë dy fusha të ndryshme të së drejtës: detyrimet ndërkombëtare që burojnë nga marrëveshjet e nënshkruara dhe kufizimet e brendshme kushtetuese që garantojnë funksionalitetin e shtetit. Përkrahësit e Asociacionit argumentojnë se zbatimi i marrëveshjeve është i domosdoshëm për kredibilitetin ndërkombëtar të Kosovës dhe për avancimin e saj drejt BE‑së. Kundërshtarët, nga ana tjetër, theksojnë rrezikun e krijimit të një strukture që mund të dobësojë sovranitetin dhe funksionimin e institucioneve të shtetit.
Në këtë kuptim, Asociacioni nuk është vetëm një çështje teknike, por një provë e rëndësishme për aftësinë e Kosovës për të ruajtur sovranitetin, për të respektuar marrëveshjet ndërkombëtare dhe për të ndërtuar një të ardhme të qëndrueshme në raport me Serbinë dhe me partnerët ndërkombëtarë. Zgjidhja e kësaj dileme kërkon një qasje të matur, të balancuar dhe të bazuar në dialog, ku të gjitha palët të marrin parasysh interesat e komuniteteve, stabilitetin e vendit dhe respektimin e Kushtetutës.
