Shkruan: Guxim Zogaj
Vdekja e Akademik Nexhat Dacit, më 1 janar 2026, u shndërrua në një moment reflektimi kombëtar. Reagimet institucionale, deklaratat politike dhe nderimet publike krijuan një atmosferë të njohur për shoqërinë kosovare: atë të vlerësimit që vjen vonë. Në një realitet ku shpesh duket se vdekja respektohet më shumë se jeta, figura e Dacit u rikthye fuqishëm në vëmendje vetëm pasi ai nuk ishte më. Ky shkrim nuk synon të gjykojë veprimet apo zgjedhjet e tij në ditën e ndarjes nga jeta, por ta përdorë rastin e tij si pasqyrë për një dukuri më të gjerë shoqërore: pamundësinë tonë për të vlerësuar njerëzit në kohën kur ata janë ende mes nesh.
Nexhat Daci lindi në vitin 1944 në Trnovc të Bujanocit, në një realitet politik dhe ekonomik të pafavorshëm për shqiptarët e asaj zone. Rrugëtimi i tij nuk ishte i shtruar me privilegje. Përkundrazi, ai u formua në një sistem që rrallëherë u ofronte shqiptarëve hapësirë për avancim arsimor. Megjithatë, përmes këmbënguljes dhe disiplinës, ai arriti të depërtojë në botën akademike. Studimet në Beograd, doktoratura në Zagreb dhe specializimet në Evropën Perëndimore e formësuan si intelektual të një niveli të lartë, në një kohë kur shumica e bashkëkombësve të tij nuk kishin as qasje minimale në arsimin e lartë. Ky formim nuk ishte vetëm sukses personal, por dëshmi se dija mund të mbijetojë edhe si formë e heshtur rezistence.
Karriera e tij në Universitetin e Prishtinës ishte e gjatë dhe domethënëse. Ai kontribuoi në ndërtimin e standardeve akademike, në zhvillimin e kurrikulave të kimisë, në hartimin e teksteve universitare dhe në projekte kërkimore me rëndësi për Kosovën, veçanërisht në fushën e mjedisit dhe të analizës së qymyrit. Si anëtar dhe më pas kryetar i Akademisë së Shkencave dhe Arteve të Kosovës, Daci ishte pjesë e atij brezi intelektualësh që ruajtën vazhdimësinë e mendimit shkencor në periudhat më të vështira, kur institucionet shqiptare ishin të shtypura ose të paralizuara.
Angazhimi i tij nuk mbeti vetëm në akademi. Pas viteve ’90, në fazën e rezistencës paqësore dhe të ndërtimit institucional, Daci u përfshi në politikë përmes Lidhjes Demokratike të Kosovës. Zgjedhja e tij si kryetar i Kuvendit të Kosovës në vitin 2001 ndodhi në një moment delikat, kur vendi ishte nën administrim ndërkombëtar dhe po ndërtonte themelet e parlamentarizmit. Në këtë rol, ai drejtoi proceset e para ligjvënëse, përfaqësoi institucionin në arenën ndërkombëtare dhe, pas vdekjes së Ibrahim Rugovës, ushtroi përkohësisht edhe detyrën e Presidentit. Ai i përkiste brezit të parë të bartësve institucionalë të shtetësisë së Kosovës, në një kohë kur çdo hap kishte peshë historike.
Një nga momentet më domethënëse të asaj periudhe ndodhi në vitin 2001, gjatë një seance të tensionuar të Kuvendit. Daci u përball me sulme të ashpra dhe fyerje personale nga disa përfaqësues të opozitës – sjellje që cenonin jo vetëm dinjitetin individual, por edhe kulturën e institucionit të sapokrijuar. I prekur jo për veten, por për nivelin e debatit politik, ai u përball me një zgjedhje të vështirë. Kur përfaqësuesit e UNMIK-ut propozuan masa ndëshkuese ndaj deputetëve përgjegjës, Daci refuzoi. Ai e konsideroi atë moment si pjesë të fillimeve të demokracisë dhe pluralizmit, duke besuar se institucionet duhej të mësonin të përballonin konfliktin pa e shkatërruar veten nga brenda. Ky qëndrim tregoi maturi politike dhe vetëdije institucionale: stabiliteti i sistemit ishte, për të, më i rëndësishëm se reagimi ndaj fyerjes.
Megjithatë, rrugëtimi i tij politik nuk ishte linear. Përçarjet brenda LDK-së, tensionet e brendshme dhe dinamika e ashpër e politikës kosovare çuan në margjinalizimin e tij. Ai u përjashtua nga partia që kishte ndihmuar ta ndërtonte dhe, për vite me radhë, u la në periferi të jetës politike. Ky trajtim, i shoqëruar me heshtje dhe mosmirënjohje, është pjesë e historisë që sot rrallë përmendet.
Këtu qëndron edhe thelbi i reflektimit: pse shpesh shoqëria jonë zgjedh të flasë mirë për njerëzit vetëm pasi ata nuk janë më? Pse kontributi, dija dhe integriteti nuk marrin peshën e merituar në kohën e duhur? Rasti i Nexhat Dacit e nxjerr në pah këtë paradoks. Ai u kritikua dhe u la mënjanë sa ishte gjallë, ndërsa pas vdekjes u kthye në figurë konsensuale për lavdërime. Kjo nuk është thjesht çështje individuale apo partiake, por shenjë e një kulture politike që shpesh ngatërron kritikën me përjashtimin dhe dallimin me armiqësimin.
Nexhat Daci meriton të kujtohet për atë që përfaqësoi: dijen, seriozitetin akademik dhe përkushtimin institucional. Por mbi të gjitha, rasti i tij na obligon të pyesim veten jo vetëm çfarë humbëm me largimin e tij, por edhe çfarë nuk dimë ende të bëjmë si shoqëri – të vlerësojmë njerëzit në kohë, jo vetëm në fund.
