Në historinë e shkencës, pak figura kanë lënë gjurmë aq të thella dhe të qëndrueshme sa Xhabir ibn Hajan. I lindur në vitin 721 të erës sonë në qytetin Tus, në territorin e sotëm të Iranit, ai konsiderohet gjerësisht si themeluesi i kimisë moderne.
Xhabir ibn Hajan, i njohur në Perëndim me emrin Geber, ishte një dijetar i jashtëzakonshëm që shkëlqeu në shumë fusha përveç kimisë, duke përfshirë mjekësinë, filozofinë, astronominë, matematikën dhe metalurgjinë. Ai i përkiste epokës së artë të shkencës islame dhe ishte një ndër mendimtarët që kontribuoi në kalimin nga alkimia e lashtë drejt kimisë si shkencë të mirëfilltë.
Shpikje dhe zbulime që i paraprinë kohës
Kontributet e tij në fushën e kimisë janë të shumta dhe të jashtëzakonshme, shumë prej të cilave janë përdorur për shekuj me radhë – disa prej tyre edhe sot. Ndër arritjet më të dalluara të tij janë:
- Zbulimi dhe përgatitja e acideve të rëndësishme si acidi nitrik, acidi klorhidrik dhe acidi sulfurik.
- Përgatitja e ujit të artë (aqua regia), një përzierje acidesh që mund të tresë edhe arin – një përbërje që përdoret ende sot në laboratorë modernë.
- Zbulimi i sodës kaustike (NaOH) dhe shpikja e termit “alkali”, që rrjedh nga arabishtja “al-qaly” (hiri i bimëve).
- Vendosja e metodës së parë të distilimit kimik, duke ndërtuar aparaturat dhe përshkruar saktë procesin.
- Përdorimi i teknikave të reja për ndarjen e metaleve të çmuara, duke ndarë arin nga argjendi përmes proceseve kimike që mbeten të përdorshme edhe sot.
- Shpikja e një letre që nuk digjet, e cila shërbente për ruajtjen e dorëshkrimeve të rëndësishme.
- Krijimi i një boje ndriçuese për lexim në errësirë.
- Projektimi i një boje mbrojtëse për hekurin, që parandalonte ndryshkjen.
Përveç shpikjeve të tij teknike, ai i dha shkencës një qasje sistematike: vëzhgim, eksperimentim, dokumentim. Kjo ishte një risi e madhe në kohën kur alkimia mbështetej më shumë në teori të pakonfirmuara dhe mistikë.
Trashëgimi e përjetshme
Xhabir ibn Hajan është autor i më shumë se 300 veprave, shumë prej të cilave u përkthyen në latinisht dhe ndikuan ndjeshëm në shkencëtarët evropianë të Mesjetës dhe Rilindjes. Nëpërmjet këtyre veprave, ai solli një filozofi të tërë mbi strukturën e materies, përbërjen e substancave dhe transformimin e tyre.
Përmes punës së tij, ai vuri themelet e metodës shkencore në kimi dhe kontribuoi në zhvillimin e laboratorëve si mjedise të organizuara për eksperimentim. Ai nuk ishte vetëm një kimist, por një mendimtar i thellë që e pa dijen si mjet për të kuptuar rendin e natyrës dhe për të shërbyer njerëzimit.
Një emër që nuk harrohet
Xhabir ibn Hajan ndërroi jetë në vitin 815, por vepra e tij mbetet një ndër gurët themeltarë të historisë së shkencës. Ai dëshmoi se shkenca nuk është vetëm e sotmja, por edhe trashëgimi e djeshme mbi të cilën ndërtohet e ardhmja.
Kontributi i tij mbetet frymëzim për brezat e rinj, që kërkojnë të ecin në gjurmët e dijetarëve të mëdhenj – me përkushtim, kërkim të së vërtetës dhe dashuri për dijen.
Burime historike: Veprat e Xhabir ibn Hajan, përkthime latine të Mesjetës, studime moderne mbi historinë e shkencës islame.
Gazeta Reale
