Luftërat në Lindjen e Mesme dhe Ukrainë: A do ta godasin ekonominë e Ballkanit dhe çmimin e naftës në Kosovë?
Ndërsa bota përjeton një valë të re pasigurishë nga përplasjet gjeopolitike, ekonomitë e vogla si Kosova qëndrojnë në vijën e parë të ndikimeve të tregjeve ndërkombëtare, pa qenë pjesë e vendimmarrjes globale.
Rritja e tensioneve mes Iranit dhe Izraelit, përkrah një lufte të zgjatur në Ukrainë, ka risjellë në vëmendje një realitet të vështirë për shtetet e vogla dhe të varura nga importi, si Kosova: çdo përshkallëzim global reflekton më parë në tregun e energjisë dhe më pas në standardin e jetesës së qytetarëve.
Nafta, luftërat dhe ekonomitë e brishta
Çmimi i naftës është tregues i ndjeshëm dhe reagon menjëherë ndaj çdo krize politike. Rritja e tensioneve në Lindjen e Mesme—nga ku vjen një pjesë e madhe e furnizimit global me naftë—shton presionin psikologjik në tregjet ndërkombëtare, duke e bërë barrën më të rëndë për ekonomitë e importit të pastër si ajo e Kosovës. Kjo vlen edhe për ndikimin e luftës në Ukrainë, e cila ka destabilizuar zinxhirët energjetikë dhe ka krijuar një realitet të ri gjeoekonomik për Evropën.
Sipas përvojave të mëparshme, edhe një kërcënim indirekt mbi furnizimin, për shembull, përmbyllja e ngushticës së Hormuzit ose ndërprerja e prodhimit në Irak, mjafton për të rritur çmimet në bursat e Londrës apo të Nju Jorkut. Kosova, e cila nuk ka rezerva të mëdha energjetike dhe varet tërësisht nga importi, e përjeton këtë goditje pothuajse menjëherë në pikat e shitjes.
Rreziqet e panjohura në një treg të paqëndrueshëm
Nëse përplasja mes Iranit dhe Izraelit do të zgjatet dhe përfshijë shtete të tjera si SHBA apo Rusia, ndikimi mbi tregjet do të jetë dramatik. Rusia tashmë është një aktor i madh në tregun e naftës dhe gazit, dhe një konflikt i dytë paralel (përveç Ukrainës) mund të krijojë një efekt domino mbi ofertën globale.
Skenari më i keq për Ballkanin do të ishte një ndërthurje e krizës energjetike me presionin inflacionar, çka do të ndikonte drejtpërdrejt në çmimin e mallrave bazë, transportin, prodhimin bujqësor dhe konsumatorin e zakonshëm. Kosova, me një ekonomi të brishtë dhe pa subvencione direkte për energjinë apo karburantin, do ta ndiente këtë barrë më shumë se fqinjët e saj.
A është Kosova e përgatitur?
Institucionet kosovare nuk kanë ende një strategji të mirëfilltë për menaxhimin e krizave energjetike të shkaktuara nga faktorë globalë. Në mungesë të një fondi rezervë për stabilizimin e çmimeve, apo të një sistemi të përkohshëm të kompensimit për qytetarët me të ardhura të ulëta, goditja e radhës mund të jetë më e rëndë sesa mendohet.
Edhe në nivel rajonal, bashkëpunimi për rezerva strategjike të përbashkëta mbetet minimal. Kosova nuk është anëtare e organizatave ndërkombëtare që menaxhojnë tregun e naftës (si IEA) dhe ka pak fuqi për të ndikuar në çmime apo në furnizime alternative.
Si duhet të reagojë Kosova?
Së pari, duhet ndërtuar një plan emergjent për çmimet e naftës, që përfshin:
• Ulje të përkohshme të akcizës ose TVSH-së për periudha krize;
• Diversifikimin e burimeve të furnizimit;
• Krijimin e rezervave shtetërore që mbulojnë të paktën 60 ditë konsum.
Së dyti, duhet përforcuar diplomacia ekonomike për të negociuar marrëveshje të qëndrueshme afatgjata me shtete të tjera për importin e naftës me kushte më të volitshme.
Së treti, kjo krizë është thirrje për të përshpejtuar tranzicionin energjetik: investime në burime të rinovueshme, stimulim të transportit alternativ dhe politikë aktive për zvogëlimin e varësisë nga karburantet fosile.
Kosova nuk mund të ndikojë zhvillimet në Lindjen e Mesme apo në frontin lindor të Evropës, por mund të përgatitet më mirë për pasojat. Çdo euro e humbur nga rritja e çmimit të naftës është një barrë mbi qytetarët. Të mos veprosh sot, është të paguash më shumë nesër.
