Ngjarja tragjike që ndodhi sot në qytetin e Gjilanit ku tre persona u vranë dhe një tjetër u plagos është shumë më tepër sesa një akt individual i dhunshëm. Ajo është pasqyrë e një shoqërie në krizë të thellë morale, ku krimi ekonomik maskohet si “sukses”, e ku paraja ka zëvendësuar turpin, dijen, ndershmërinë dhe ligjin.
Personi i dyshuar për vrasjet,Mefail Shkodra, është përmendur prej kohësh si i përfshirë në aktivitete të lidhura me fajden huadhënie të paligjshme me interesa të larta, një praktikë e përhapur në heshtje në shumë qytete të Kosovës. Megjithatë, në vend që të mbahej në distancë nga jeta publike, ai u tolerua, u afrua dhe u promovua. U ul në tryeza të nderit. U pa në shoqëri të politikanëve. U etikua si “biznesmen”.
Pyetja që lind është e thjeshtë, por e dhimbshme: Si e lamë të vijë deri këtu?
Fajdeja: Sistemi paralel i shtypjes në heshtje
Fajdeja nuk është thjesht një marrëveshje e padrejtë financiare mes individëve. Ajo është një formë moderne e skllavërisë ekonomike, e cila e zhyt viktimën në borxh pa dalje, duke e futur në një cikël varësie, frike, turpi dhe nënshtrimi.
Sipas analizave sociologjike dhe psikologjike, personat që bien në rrjetën e fajdexhinjve shpesh janë të dëshpëruar, në kërkim të një zgjidhjeje të shpejtë, e në mungesë të ndihmës nga institucionet. Në vend që të marrin ndihmë sociale, mbështetje ligjore apo kredi të kontrolluara, ata i drejtohen një rrjeti informal ku gjithçka kushton jo vetëm para, por shpesh edhe jetën.
Në këtë rast, mendohet se konflikti që çoi në vrasje nisi pikërisht për shkak të një borxhi të tillë. Por kjo është vetëm maja e ajsbergut.
Kapja e nderit: Si e bëmë fajdexhiun “biznesmen”?
Rasti i Mefail Shkodrës nuk është unik. Në Kosovë, për vite me radhë është krijuar një kulturë e rrezikshme e normalizimit të pasurisë së pashpjeguar, ku individë me përfshirje në aktivitete të paligjshme, nga fajdet te bixhozi e deri te kontrabandat, kanë arritur të ngjiten në skenën publike si “të suksesshëm”.
Nuk ka rëndësi më se si i ke fituar paratë rëndësi ka sa shpejt i ke bërë, sa makina ke, me kë pi kafe dhe kush të thërret “vlla” në rrjete sociale.
Në këtë shoqëri të deformuar, respekti blihet, jo fitohet. Dija është nënvlerësuar. Puna e ndershme është tallur. Arsimimi është lënë në harresë. E ndërkohë, paraja pavarësisht burimit të saj është bërë valuta e vetme e nderit.
Shteti i dobët, shoqëria që sheh tutje
Rasti në Gjilan e zbulon qartë një dështim institucional shumëplanësh:
- Institucionet e drejtësisë, që nuk kanë hetuar me serioz aktivitetet e fajdes, edhe kur ato ishin të njohura për komunitetin.
- Politikanët, që nuk kanë mbajtur distancë nga njerëz me pasuri të dyshimtë dhe shpesh kanë përfituar nga mbështetja e tyre.
- Shoqëria civile dhe media, që kanë zgjedhur shpesh të heshtin ose të fokusohen në sensacionin, duke mos e trajtuar fenomenin në thellësi.
- Shoqëria në përgjithësi, që ka toleruar, pranuar, madje edhe admiruar individë që kanë ndërtuar pasuri përmes shkeljes së ligjit dhe shtypjes së të tjerëve.
Ky është një sistem ku të gjithë, në një formë apo tjetër, kanë dështuar.
Pasojat psikologjike dhe sociale: Shkatërrim që nuk ndalet me një lajm
Të jetosh në një shoqëri ku krimineli maskohet si hero, ku viktima fajësohet për dobësinë e vet, dhe ku zgjidhjet e shpejta mbivendosen mbi zgjidhjet e qëndrueshme, është emocionalisht rraskapitëse.
Psikologët flasin për një fenomen të quajtur “normalizimi i devijancës” kur një praktikë e rrezikshme (si fajdeja) bëhet aq e zakonshme, sa më nuk shihet si problem, por si pjesë e jetës. Kjo çon në depresion kolektiv, humbje shprese, dhe më e keqja: riprodhim të dhunës. Fëmijët rriten duke parë se ndershmëria nuk shpërblehet. Rinia bindet se suksesi arrihet përmes frikësimit, jo përmes dijes. Kjo është receta për kolaps shoqëror.
Çfarë na mbetet?
Rasti i sotëm në Gjilan nuk është vetëm për hetuesit dhe prokurorinë. Është për të gjithë ne. Është për mediat, për shkollat, për prindërit, për universitetet, për politikanët, për qytetarët e zakonshëm.
Na mbetet të ndalojmë glorifikimin e parasë së lehtë. Të fillojmë të pyesim jo sa para ke, por si i ke bërë ato. Të rikthejmë nderin si vlerë të ndërtuar me mund, e jo si çmim që blihet me para.
